Poznaj sambę, od której wszystko się zaczęło

Gdy słyszymy słowo samba, większości z nas przed oczami pojawiają się barwne i skąpe stroje, pióra i słynny karnawał w Rio de Janeiro. Niewiele osób jednak wie, że współczesna samba ma swoje korzenie w znacznie starszej tradycji – samba de roda. To właśnie ona uważana jest za jedną z najstarszych form samby i jeden z najważniejszych elementów afro-brazylijskiego dziedzictwa kulturowego.

Samba de roda – z Afryki do serca Bahia

Samba de roda to tradycyjny taniec ludowy, który narodził się w region Recôncavo w stanie Bahia, w północno-wschodniej Brazylii. Region ten otacza Zatokę Wszystkich Świętych (Baía de Todos os Santos) i był jednym z najważniejszych ośrodków uprawy trzciny cukrowej w czasach kolonialnych. Trafiali tam zniewoleni Afrykanie, którzy przywieźli ze sobą muzykę, rytmy i zwyczaje swoich przodków. Z czasem połączyły się one z elementami kultury portugalskiej, tworząc wyjątkową mieszankę, z której narodziły się zarówno samba de roda, jak i capoeira.

Daj się wciągnąć do roda – jak tańczyć samba de roda

Podobnie jak w capoeira, uczestnicy tworzą okrąg, w którego środku tańczą jedna lub dwie osoby. Wszyscy pozostali śpiewają, klaszczą i grają na instrumentach, tworząc wyjątkową atmosferę. Kroki są proste i polegają na stawianiu drobnych kroczków blisko ziemi. Nie ma ustalonej choreografii. Dając porwać się muzyce można dokładać ruchy bioder, przeskoki obroty, zmiany kierunku…po prostu improwizować. Tradycyjnie do środka roda wchodziły przede wszystkim kobiety, podczas gdy pozostali śpiewali, grali i klaskali. Dzisiaj w wielu miejscach tańczą wszyscy – kobiety, mężczyźni i dzieci.

Muzyka, która napędza roda – instrumenty w samba de roda

Samba de roda jest żywą tradycją, która w każdym regionie Brazylii może wyglądać i brzmieć trochę inaczej. Muzyka opiera się na współpracy i improwizacji instrumentów oraz śpiewie i klaskaniu. Najczęściej podczas samba de roda gra się na bębnach (atabaque) oraz na pandeiro (rodzaj tamburynu). W Bahia, na tradycyjnych samba de roda oprócz pandeiro i atabaque często można usłyszeć viola machete – niewielki, dziesięciostrunowy instrument przypominający gitarę. Pomimo, że istnieje rytm „samba” grany na berimbau, to raczej nie używa się go podczas tradycyjnych samba de roda, ale to zależy od grupy capoeira. 

Samba chula czy samba corrido? Dwa oblicza samba de roda

Istnieją dwie główne odmiany samba de roda: samba chula i samba corrido. Różnią się od siebie tempem muzyki, sposobem śpiewania piosenek, ale przede wszystkim tym, kiedy i w jaki sposób tancerz/tancerka tańczy w kręgu. W samba chula występują partie śpiewu (tzw. Chula – poetycki fragment pieśni), podczas których się nie tańczy, a jedynie na śpiew odpowiada chór. Dopiero po tej części  rozpoczyna się taniec.

Podczas eventów capoeira, samba de roda przypomina raczej samba corrido. Muzyka i śpiew trwają cały czas, a w środku koła ciągle tańczy jedna lub dwie osoby, które się zmieniają. Nadaje to jej bardziej żywiołowy i energetyczny charakter. 

Umbigada – wyjątkowe zaproszenie do tańca

Jednym z najbardziej charakterystycznych elementów samba de roda jest umbigada – delikatne dotknięcie lub zbliżenie brzuchów. Zwyczaj ten wywodzi się z kultur ludów Bantu w Afryce. W języku portugalskim umbigo znaczy pępek. To symboliczny gest, którym tancerka tańcząca w środku koła, zaprasza następną kobietę do wejścia i rozpoczęcia tańca. Umbigada wykonują zwyczajowo tylko kobiety, ponieważ w samba de roda dawniej tańczyły tylko panie. Mężczyźni, którzy dzisiaj biorą udział w samba de roda swoje zmiany w kole akcentują przez zetknięcie się stopami (trochę tak jakby zbijali piątkę nogą 😉 ) lub poprzez inny, często zabawny, wymyślony przez siebie sygnał, jasno komunikujący, że teraz oni chcą tańczyć z partnerką.

Kwieciste spódnice i biel – jak ubierają się sambadeiras?

W samba de roda nie ma jednego uniwersalnego stroju. Dawniej ludzie zaczynali tańczyć w tym co mieli na sobie – w codziennym ubraniu. Ponieważ samba narodziła się w Bahia, tamtejsze kobiety, silnie związane z kulturą afrykańską, nosiły długie kwieciste i kolorowe spódnice. Na biało ubierano się w dni świąteczne. Nie tylko w te związane z religią candoble, ale również podczas świąt katolickich i niedziel. Dlatego też dzisiaj nie ma znaczenia co ma się na sobie w samba de roda. Równie dobrze można mieć na sobie spodnie, strój do capoeira lub zwykłą sukienkę. Kwieciste spódnice są dodatkiem i nawiązaniem do tradycji kobiet z Bahia.

Od samba de roda do karnawału w Rio

Choć większość ludzi kojarzy sambę z kolorowym karnawałem w Rio, to właśnie samba de roda jest uznawana za jedną z najstarszych odmian samby. Po zniesieniu niewolnictwa w Brazylii w 1888 roku wielu mieszkańców Bahia przeniosło się do Rio de Janeiro, które było wówczas stolicą kraju. Szukali pracy i lepszych warunków życia, chociaż i tak mieszkali w biedniejszych dzielnicach. Wraz z nimi do Rio przybyły ich tradycje: muzyka, taniec, religia, kuchnia i zwyczaj organizowania rodas – spotkań z muzyką i tańcem.

Szczególnie ważną rolę odegrały tzw. „Tias Baianas” (Ciocie z Bahii) – starsze kobiety pochodzące z Bahia. Ich domy stały się miejscami spotkań muzyków, capoeiristas i mieszkańców afro-brazylijskiej społeczności. To właśnie tam samba zaczęła ewoluować. Przyśpieszono tempo, zmieniono rytm i dodano nowe instrumenty.

Sam taniec również zaczął się zmieniać. Zaczęto tańczyć na placach (Samba no pe), a nie na całych stopach, jak było pierwotnie. Kroki stały się bardziej dynamiczne i szybsze, a ruch bioder bardziej akcentowany. Istnieją charakterystyczne ruchy i techniki, które są wykorzystywane przez solistki podczas parad i występów karnawałowych, co nadaje sambie z Rio de Janeiro widowiskowy charakter.

Dlaczego samba de roda trafiła na listę UNESCO?

W 2005 roku została ogłoszona Arcydziełem Ustnego i Niematerialnego Dziedzictwa Ludzkości, a od 2008 roku figuruje na Reprezentatywnej Liście Niematerialnego Dziedzictwa Kulturowego Ludzkości UNESCO. Dzięki temu podejmowane są działania mające chronić tę tradycję przed zapomnieniem. Przez wieki samba de roda była przekazywana z pokolenia na pokolenie bez podręczników czy szkół tańca. Dzieci uczyły się, obserwując starszych i stopniowo dołączając do wspólnego śpiewu i tańca. UNESCO podkreśla, że ta nauka przez uczestnictwo jest jedną z najważniejszych cech tej tradycji.

Samba de roda – tutaj każdy jest częścią zabawy

W przeciwieństwie do wielu tańców czy sportów, celem nie jest rywalizacja ani pokazanie, kto tańczy najlepiej. Najważniejsze jest wspólne przeżywanie muzyki, dobra zabawa i integracja. Dlatego też w samba de roda biorą udział całe rodziny. Poznając sambę de roda, odkrywamy świat muzyki, tańca, historii i wspólnoty, który od wieków jednoczy ludzi. To tradycja oparta na wzajemnym szacunku, radości i wspólnym przeżywaniu chwili. Niezależnie od tego, czy dopiero zaczynasz swoją przygodę z capoeira, czy trenujesz od wielu lat, udział w samba de roda pozwala lepiej zrozumieć, skąd wywodzi się ta niezwykła sztuka. Bo właśnie wtedy, gdy rozbrzmiewają instrumenty, wszyscy śpiewają jednym głosem, a w środku koła pojawiają się tańczące osoby, można poczuć prawdziwego ducha Brazylii.